ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ

Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ

Μετάφραση – επίμετρο: Θάνος Σαμαρτζής

104 σελ., 14€
ISBN: 978-618-83224-0-0

Ποιος άνθρωπος είναι ελεύθερος και ποιος δούλος; Πώς μπορούμε να ζήσουμε μια καλή ζωή; Πότε τα πράγματα κι οι καταστάσεις γίνονται αφέντες του εαυτού μας;

Το σώμα μας, η υγεία μας, το σπίτι κι η περιουσία μας δεν είναι δικά μας, υποστηρίζει ο Επίκτητος. Δεν βρίσκονται κάτω απ’ τον δικό μας έλεγχο και, επομένως, όταν επιθυμούμε κάποιο απ’ αυτά τα πράγματα, επιθυμούμε κάτι που δεν εξαρτάται από εμάς. Κι ο άνθρωπος που επιθυμεί πράγματα που δεν εξαρτώνται από τον ίδιο δεν μπορεί παρά να είναι ένας δούλος.

«Καθάρισε τις ιδέες σου, ώστε να μη δεθεί πάνω σου κάτι που δεν είναι δικό σου, να μην αναπτυχθεί μαζί σου κάτι ξένο, και να μη λυπηθείς αν φύγει από σένα. Και λέγε εξασκούμενος καθημερινά, όπως εξασκείσαι στο γυμναστήριο, όχι ότι κάνεις φιλοσοφία, αλλά ότι προσπαθείς να κερδίσεις την ελευθερία σου. Γιατί αυτή είναι η πραγματική ελευθερία».

ΑΦΟΡΙΣΜΟΙ

Να μερικοί αφορισμοί. Απ’ όλους τους λαούς της Ευρώπης κανένας δεν έχει τόσο φτωχή σχέση με την ελληνική αρχαιότητα όσο οι σύγχρονοι Έλληνες. Δεν αγαπάνε οι Έλληνες την αρχαιότητα. Δεν την αγαπάνε με την ψυχή τους.

Δεν την αγαπάνε, γιατί δεν τη χαίρονται. Τη σέβονται, πειθήνια, αλλά δεν τη χαίρονται. Δεν τη χαίρονται, γιατί δεν την ξέρουν. Και δεν την ξέρουν, επειδή ανάμεσα σ’ αυτούς και στην αρχαιότητα μπαίνει ένα αδιαπέραστο φίλτρο που φράζει την επαφή. Οι Έλληνες μοιάζει νά ’ναι καταδικασμένοι να μη γνωρίσουν την Ελλάδα, επειδή είναι Έλληνες.

Το φίλτρο αυτό είναι η νεοελληνική παιδεία. Και δεν εννοούμε απλά τη σχολική εκπαίδευση, αλλά το συλλογικό πνεύμα της σύγχρονης Ελλάδας. Τη νεοελληνική παιδεία οι κάπως μορφωμένοι Έλληνες συνηθίζουν να την ελεεινολογούν, διεκδικώντας έτσι τη δική τους ανωτερότητα από τον μέσο όρο. Και θεωρούν πως, επειδή είναι κακή κι ανεπαρκής, είναι κι ανύπαρκτη. Αλλά δεν είναι. Υπάρχει, και ασκεί αποτελέσματα πάνω μας, μας καθορίζει, μας κάνει σε μεγάλο βαθμό αυτούς που είμαστε.

Ο Έλληνας δεν πλησιάζει τα αρχαία κείμενα μ’ ελεύθερη και χαρούμενη καρδιά. Περιμένει απ’ αυτά μια δική του δικαίωση. Κι είτε τα πλησιάζει αλαζονικά, πιστεύοντας πως έχει μια ειδική σχέση μαζί τους που του επιτρέπει τάχα αυτός να τα καταλαβαίνει πιο βαθιά και πιο αληθινά από έναν ξένο. Είτε τα πλησιάζει με το κεφάλι σκυμμένο, υποταγμένος, με τον τρόπο που ο πιστός προσέρχεται στον ναό για να προσκυνήσει.

Ένας Έλληνας δεν γνωρίζει την αρχαιότητα σαν Γιάννης, σαν Μανώλης, σαν Μαρία, δηλαδή σαν πρόσωπο, αλλά σαν Έλληνας, δηλαδή σαν μέλος μιας ομάδας, μιας παράταξης, μιας φάρας. Γι’ αυτό κι η σχέση του με την αρχαιότητα είναι κάλπικη και νόθα, όπως νόθο είναι πάντοτε ό,τι λέμε για κάτι που δεν το νιώσαμε με την ψυχή μας, αλλά το επαναλάβαμε τυφλά σαν συλλογική ιαχή.

Τα πάντα σχεδόν μοιάζει να συντηρούν αυτή την κατάσταση. Απ’ τη ματαιόσπουδη τελετουργία της σχολικής αρχαιομάθειας, μέχρι τα βιβλία της λεγόμενης «αρχαίας γραμματείας», που δεν θυμίζουν κανένα κανονικό βιβλίο, αλλά μοιάζουν φτιαγμένα για αλλήθωρους, με το αρχαίο αριστερά και τη μετάφραση δεξιά, σαν να δίνεται παράλογο διαγώνισμα με τον αναγνώστη στο ρόλο του εξεταστή μαζί και του εξεταζόμενου.

Στα βιβλιοπωλεία, πάλι, τα αρχαία κείμενα είναι τοποθετημένα όλα μαζί. Δεν είναι ποίηση, δεν είναι ιστορία, δεν είναι φιλοσοφία. Είναι α ρ χ α ί α. Και δεν μας φαίνεται παράδοξο να στέκονται ο Αριστοτέλης κι ο Αριστοφάνης πλάι-πλάι, επειδή είναι κι οι δυο αρχαίοι, ενώ σίγουρα θα μας ξάφνιαζε αν βλέπαμε τον Ντεκάρτ μαζί με τον Μολιέρο, πού ’ναι κι οι δύο Γάλλοι του 17ου αιώνα, κι όχι μαζί με τον Ολλανδό Σπινόζα ή τον Γερμανό Λάιμπνιτς.

Ίσως κάτι σήμερα να μπορεί ν’ αλλάξει. Ίσως η σημερινή γενιά να είναι η πρώτη νεοελληνική γενιά που θα θελήσει να γνωρίσει κάποιες όψεις της αρχαιότητας με τη δική της ατομική ψυχή, και όχι σαν ποίμνιο ή σαν λόχος. Που θα θελήσει να διαβάσει τον Πλάτωνα επειδή γράφει καλή, πολύ καλή, φιλοσοφία, κι όχι επειδή είναι Έλληνας αρχαίος. Με τον ίδιο δηλαδή τρόπο που θα διαβάσει τον Ντοστογιέφσκι επειδή γραφεί ωραία μυθιστορήματα, κι όχι επειδή είναι Ρώσος, ή που θα δει τον Μπουνιουέλ, επειδή κάνει ωραίες ταινίες, κι όχι επειδή είναι Ισπανός.

Για ν’ αγαπήσεις πρέπει πρώτα να γνωρίσεις. Πρέπει να έχεις προσωπική, αυτόνομη, ελεύθερη εμπειρία. Το Δώμα θέλει πολλά. Αλλά θέλει και να δώσει μια τέτοια εμπειρία της αρχαιότητας, ενήλικη και νηφάλια, χαρούμενη και παιχνιδιάρα.

 

ΑΚΤΙΟ

Απ’ τη μια μεριά, ο Οκταβιανός. Από την άλλη, ο Μάρκος Αντώνιος, μαζί με την Κλεοπάτρα και το ναυτικό της. Δύο στόλοι ετοιμάζονται να αναμετρηθούν στο Άκτιο, λίγο έξω από την Πρέβεζα, το 31 π.Χ. Αιτία της ναυμαχίας του Ακτίου; Ο εμφύλιος πόλεμος ανάμεσα στον Οκταβιανό και τον Μάρκο Αντώνιο, καθώς και οι δύο διεκδικούν την εξουσία στη Ρώμη, λίγο μετά τη δολοφονία του Ιούλιου Καίσαρα. Ο Οκταβιανός κερδίζει τη ναυμαχία που θα κρίνει το μέλλον του αρχαίου κόσμου και ανακηρύσσεται πρώτος ρωμαίος αυτοκράτορας. Ο Μάρκος Αντώνιος και η Κλεοπάτρα επιστρέφουν εσπευσμένα στην Αίγυπτο και λίγο αργότερα αυτοκτονούν ηττημένοι.

Κάπως έτσι ξεκινά η ιστορία της Νικόπολης, της πόλης της νίκης, που χτίστηκε με εντολή του Οκταβιανού για να τιμήσει τους θεούς που του χάρισαν τη νικηφόρα έκβαση του αγώνα του. Ο αυτοκράτορας, πλέον, Αύγουστος Οκταβιανός μεταφέρει κατοίκους παλιών πόλεων από διάφορα σημεία της αυτοκρατορίας για να κατοικήσουν την Νικόπολη, στην οποία χορηγεί σημαντικά προνόμια. Η Νικόπολη ακμάζει και γίνεται πρωτεύουσα της Ηπείρου.

Λίγο αργότερα, στη Ρώμη, ένας Έλληνας δούλος σπουδάζει φιλοσοφία. Απελευθερώνεται, μα εξορίζεται, μαζί με όλους τους φιλόσοφους, από την ιταλική χερσόνησο. Εγκαθίσταται στη Νικόπολη, όπου ιδρύει τη φιλοσοφική του σχολή, στα τέλη του 1ου μ.Χ. αιώνα. Τον λέγανε Επίκτητο.

(Η φωτογραφία του ψηφιδωτού τραβήχτηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Νικόπολης.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΚΡΗΣ, ΧΑΡΑΚΤΗΣ

Ο εικαστικός Γιώργος Μακρής δημιούργησε το χαρακτικό για το εξώφυλλο της Ελευθερίας του Επίκτητου.

Το τύπωσε ο ίδιος στο χέρι πάνω σε 1.000 αντίτυπα, μέσα σε 10 μέρες, τον Ιούνιο του 2017 στην Αθήνα, για το ΔΩΜΑ.

Εδώ διηγείται.

ΧΑΡΑΓΜΑΤΑ

Η ξυλογραφία, δηλαδή η χαρακτική σε ξύλο, αποτελεί την αρχαιότερη τεχνική χαρακτικής και χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τους Κινέζους για την εκτύπωση σχεδίων σε υφάσματα και, από τον 6ο αι. μ.Χ., για την εκτύπωση σχεδίων στο χαρτί.

Εμείς πάλι, κάνουμε δοκιμές για χαρακτικά που θα διακοσμήσουν το πρώτο μας εξώφυλλο, με τεχνική σε λινόλεουμ.

ΧΕΙΡΟΤΕΧΝΙΕΣ

Λίγο πριν την κυκλοφορία του πρώτου μας τίτλου, θέλουμε να δώσουμε λίγο από το βιβλίο μας σε φίλους, να το διαβάσουν και να μας πουν τη γνώμη τους. Έτσι, ετοιμάζουμε μερικά χειροποίητα αντίτυπα στο δώμα.

Για τη χειροτεχνία χρειαστήκαμε μονάχα έναν εκτυπωτή, χαρτί σαμουά 100 γρ., χαρτόνι 220 γρ. και λίγο κορδόνι.

ΣΤΗΝ ΕΞΟΧΗ

Κοίτα και τα ζώα, και δες πώς χρησιμοποιούμε την έννοια της ελευθερίας όταν μιλάμε γι’ αυτά. Κάποιοι εκτρέφουνε λιοντάρια, τα αιχμαλωτίζουν και τα εξημερώνουν, τα ταϊζουν και μερικοί τα βγάζουν και βόλτα. Ποιος όμως θα πει για ένα τέτοιο λιοντάρι πως είναι ελεύθερο; Και μήπως δεν ισχύει πως όσο πιο ήσυχο είναι το λιον­τάρι τόσο δουλικότερο είναι; Και υπάρχει μήπως κάποιο λιοντάρι που, αν αποκτούσε συναίσθηση και λογισμό, να ήθελε να είναι ένα από τούτα τα λιοντάρια;

Και δες και τα πουλιά που αιχμαλωτίζονται και τα εκτρέφουν σε κλουβιά. Δες τι τραβάνε στην προσπάθειά τους να δραπετεύσουν. Μερικά απ’ αυτά προτιμάνε να πεθάνουν από πείνα παρά να υπομείνουν μια τέτοια μοίρα. Ενώ όσα επιβιώνουν, μετά βίας μένουν ζωντανά, και μαραζώνουν, κι έτσι και βρουν κάποιο ανοιγματάκι, ξεπηδάνε να φύγουνε. Τόσο πολύ αγαπούν τη φυσική την ελευθερία και το να ζουν ανεξάρτητα κι αδούλωτα.

― Και τι πρόβλημα έχεις να ζεις μες στο κλουβί σου;

― Σοβαρά μιλάς; Γεννήθηκα για να πετώ όπου θέλω, να ζω στην εξοχή, να τραγουδώ όταν θέλω. Εσύ όλα αυτά μου τ’ αφαιρείς και μετά ρωτάς τι πρόβλημα έχω;

[από τη σελ. 16 της Ελευθερίας του Επίκτητου]

doma@domabooks.gr 

Μάρκου Μουσούρου 22,

11636, Αθήνα

213 045 8097,

6944 583 382